یادداشت سیاسی

تحلیل سفرمقام رهبری به کردستان

آیت الله خامنه ای، مقام رهبری و عالیترین مقام کشور در راس هیاتی از مقامات سیاسی و لشکری در ارددیبهشت ماه سال جاری و به مدت یک هفته مهمان استان کردستان و مردم کرد بودند. این دیدار که به لحاظ مسائلی که آیت الله خامنه ای مطرح کردند، از اهمیت بالایی برخوردار بود و انعکاس آن در صدراخبار کشور قرارگرفت، در حالی برگزار شد که دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در حال شکل گرفتن بود. رهبری در این سفر چند مسئله اساسی مطرح کردند که در خور توجه هستند و هریک می توانند در گشودن مسائل کردستان نقش مثبت و ایجابی داشته باشند. به نظر می رسد که باید نتایج این سفر را در آینده نزدیک مشاهده کرد، چرا که آثار آن کم کم آشکار می گردد. در اینجا سعی می کنم برخی از زوایای سفر را مورد بحث و ارزیابی قراردهم.

1-      در مورد نسبت آزادی با شرق، هگل گفته معروفی دارد. او معتقد است که در شرق یک نفر آزاد است، ولی در غرب همه آزادند. به این معنی که در شرق بر اساس الگوی حاکمیت یک فرمانروا با قدرت تام، تنها فرمانروا است که از آزادی واقعی برخوردار است. اگر بر این اساس، الگوی تاریخی دمکراسی حداقلی را در کشور مورد توجه قراردهیم؛ مشخص است که مقام رهبری در ایران تنها کسی است که آزادانه در همه امور کشور والبته بدون خوف از عواقب آن می توانند اظهارنظرکنند. از این زاویه است که سفر آیت الله خامنه ای به کردستان و در این مقطع تاریخی اهمیت می یابد. ایشان در مورد هر مسئله ای وقتی نظری اظهار می کنند یا تصمیمی می گیرند، ضمن پذیرش آن توسط مقامات و دستگاه های مربوطه، بدون چون و چرا اجرا می شود. چنانکه در بعضی از مسائل منطقه که در ادامه به آن اشاره می شود، تصمیمات ایشان موثر واقع شد. حتی گفته شده که در جمع خصوصی مقامات استانی، ایشان با برخی از مسئولان و از جمله نماینده خودشان در کردستان با عتاب و تند برخورد کرده اند. باید دید که در آینده نزدیک چه تغییری در ترکیب مقامات روی می دهد. 

2-      به لحاظ مذهبی سفر رهبری برای مردم منطقه درخور توجه بود.سالهاست که نخبگان و علمای اهل سنت در زمینه محدودیت های مذهبی در منطقه بحث کرده و دیدگاههای خود را مطرح کرده اند. طی این سالها یکی از اعتراضات محلی عدم پخش اذان محلی از رسانه استانی بوده است. مسئولان نیز آنرا شنیده ولی توجهی نکرده اند. چه بسیار کسانی که به دلیل بیان چنین مسائلی در گذشته مورد بی مهری و آزار قرارگرفتند. هنگامیکه در این سفر این موضوع مطرح شد، آقای خامنه ای از شنیدن آن متاثر و دستوردادند که از این تاریخ به بعد اذان محلی اهل سنت پخش شود. گو اینکه مرکز تا حال از این محدودیت اطلاع نداشت یا مقامات استانی آنرا منعکس نکرده بودند. در هر حال این مسئله نه تنها حل شد، بلکه در زمینه تعصبات مذهبی ایشان مطرح کردند که هرکس از میان اهل سنت ، شیعیان را از نظر عقیدتی مورد آزار یا تکفیر قراردهد، به بیگانه خدمت کرده و مزدور آنهاست همچنانکه هر کس ازمیان تشیع، اگر عقاید اهل سنت را مورد هتک قراردهد یا آنها را تکفیر نماید، خائن به کشور و مزدور بیگانه است. این تعبیر به گمان من در ادبیات سیاسی کشور ، نقطه عطفی است. زیرا اگر چه ممکن است که به صورت فردی و یا حتی در سطح برخی گروه های تندرو مذهبی اهل سنت، عقاید رسمی تشیع مورد نقد و یا حمله قرارگرفته است؛ اما قدر مسلم از این فراتر نرفته است. اصولا نه تنها در مورد شیعیان بلکه در مورد عقاید مذهبی دیگر در میان مردم کرد و اهل سنت، تسامح مذهبی وجودداشته است و از دیر زمان مردم منطقه با دیگر مذاهب و ادیان برخورد توام با احترام داشته اند و دارند. آنچه که مسئله مذهب را در کردستان  به صورت مسئله ای اساسی مطرح کرده است، وجود محدودیت های رسمی از یک سو و تلاشهای سازمان یافته و یا بعضا پراکنده در گذشته برای تغییر آیین مذهبی مردم در منطقه بوده است. بسیاری از روحانیت اهل سنت که معمولا از سیاست و قدرت نیز برکنار و یا حتی گریزان بوده اند؛ به دلیل فعالیت های مذهبی خود مورد آزار و فشار قرار گرفتند و مجبور به ترک خانه و کاشانه خود شدند. برای رسیدن به مشاغلی که مورد نیاز دولت بوده افرادی که تغییر مذهب داده بودند، اولویت داشتند و به این ترتیب تغییر آئین مذهبی تشویق می شد. در مورد نقض حقوق مذهبی گفته ها بسیار است، آنچه در اینجا باید مورد تاکید قرار بگیرد آن است که در این سفر مستقیما احترام به مذهب و آئین مردم مورد توجه قرارگرفت و به رسمیت شناخته شد. شاید استقبالی که از بیانات آقای خامنه ای در کردستان شد، در برخی از مناطق کشور از جمله در مراکز مذهبی رسمی اصولا پذیرفته نشود اما چون از جمله گفته های رهبری هستند، به ناچار برای مقامات مربوطه در سطوح مختلف کشور پذیرفته و لازم الاتباع است. ناگفته نماند که در حاشیه بیان خاطرات این سفر توسط کسانی که همراه رهبری بودند یا از مقامات عالی رتبه استان کردستان، هیچیک به میزان لازم در این فقره سخن نگفته و به سکوت از آن گذشند.

3-      توجه رهبری به شرایط مساعد آب و هوایی، هنر و ادبیات در کردستان زاویه نگرش دیگری بود که در بینش مسئولان محلی نسبت به کردستان می تواند تاثیر مثبت داشته باشد. تا حال آنچه در مورد کردستان و شهرهای کردنشین دیده شده است، نگاه مسئولان امنیتی بوده است. تغییر این نگرش نیازمند حرکتی از بالا توسط تصمیم گیرندگان اصلی کشور همراه با حرکتی از پایین به صورت طرح خواستها و مطالبات مردمی و پیگیری آن است. آنچه از خاطرات سفر آقای خامنه ای در مطبوعات و سایت های اینترنتی منعکس شد، عمدتا خاطرات فرماندهان نظامی در قالب هیات همراه بود. از نظر من این به معنی تداوم نگاه امنیتی و یا به تعبیر بهتر باز تولید آن در کردستان است. در خاتمه این سفر سردار صفوی با اعلام اینکه از یک میلیون و چهارصدهزار نفر سکنه استان کردستان چهارصدهزار نفر از آنها عضو بسیج هستند و انتظار می رود که امنیت منطقه توسط مردم محلی تامین گردد، به نوعی گسترش نظامیگری جدیدی را در منطقه بیان کردند. فرقی نمی کند که مردم را چه کسی مسلح کند یا نگرش نظامی به وی بدهد؛ مهم آن است که حوزه مدنی گسترش یابد تا در پرتو آن احساس امنیت و مشارکت اجتماعی و مسئولیت پذیری افراد افزایش یابد. گسترش دامنه نیروهایی که کارکرد نظامی دارند اما به طور موقت در شکل نظامی ظاهر نمی شوند، فضای مدنی را از میان می برد. وظیفه تامین امنیت برعهده ارتش و نیروهای مسلح قانونی است. برای تامین امنیت منطقه، چهارصدهزار نفر نظامی غیر منظم لازم نیست. با یک لشکر نظامی  منظم می توان این کار را کرد.البته این مهم و قابل توجه است که افسران ارشد و فرماندهان نظامی از مردم محلی باشند. اما نگاه امنیتی به مسائل کردستان از یک سو،مانع از ایجاد گروهی از فرماندهان عالی رتبه نظامی محلی شده و از سوی دیگر میل به گسترش نیروی نظامی غیر منظم و ساده داشته است. گسترش فضای نظامی و نظامیگری در کردستان چه از سوی احزاب سیاسی که با مشی نظامی و مسلحانه درپی کسب اهداف سیاسی هستند و چه از طریق سازمانهای نظامی دولتی صورت گیرد، یک نتیجه واحد دارند که عبارت است از افزایش نظامی گری وتداوم نگاه امنیتی. این را من مانع بزرگی برای توسعه همه جانبه منطقه می دانم. به اعتقاد من بجای افزایش کمی نیروهای نظامی نامنظم در منطقه و حتی در سراسر کشور، استراتژی نظامی و امنیتی مناسب آن است که در مجموع از تعدد سازمانهای نظامی موجود کشور کاسته شود و در کردستان نیز لشکر28 کردستان در قالب ارتقای درجه افسران محلی به سمت فرماندهان عالیرتبه ارتش ، افزایش و توسعه کیفی یابد. در هر حال خروج از نگاه امنیتی به منطقه و ایجاد فضای مدنی (اجتماعی و فرهنگی) نیازمند کاهش هر نوع حرکت نظامیگرانه است.

4-      از جمله مسائل مطرح شده در سخنرانی های رهبری، اعلام این واقعیت بود که تنوع قومی و مذهبی در ایران و مخصوصا در کردستان فرصت است نه تهدید. این واقعیت را نیزسالهاست که فعالان سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در این منطقه مطرح کرده و می کنند.تا حال گفته می شد،طرح این موضوع ها به امنیت ملی و کیان کشور لطمه می زند. حتی از طرح این مقولات ، برداشت بسیار تنگ نظرانه تجزیه طلبی هم می شد ضمن اینکه محدودیت های زیادی برای فعالان یاد شده به وجود آمد (مانند تعقیب، زندان، توقیف و ردصلاحیت در گزینش ها و....). امروز در پرتو تجربیات سیاسی مکرر موفق و ناموفق گذشته، می بینیم که طیف هوادار تغییر و اصلاحات از کاندیداهای ریاست جمهوری در مجموعه برنامه های اعلام شده خود، مسئله اقوام و مذاهب و تامین حقوق آنها را – با اذعان به عدم تحقق بسیاری از حقوق آنها در گذشته و حال- در مجموعه برنامه های خود ذکر می کنند. در واقع این را باید به فال نیک گرفت ضمن اینکه به اعتقاد من اگر اندیشه حقوق شهروندی تحقق و گسترش یابد بسیاری از موضوعات یادشده را در اساس حل خواهد کرد.  

5-      نشست رهبری با اقشار مردم مخصوصا برخی از نخبگان کرد نیز قابل توجه است. البته شایسته بود که از میان روزنامه نگاران ؛ فعالان و منتقدان سیاسی نیز برای شرکت در جلسه دعوت می شد تا سخنان دگراندیشان کردستان مطرح و شنیده می شد. روند روبه رشد دمکراسی در کشور هرچند کند پیش می رود، ولی از حرکت نایستاده است و به مدد تلاش اندیشمندان و سیاستمداران حامی تغییر، این پدیده به سرانجام می رسد. آرزوی هر فعال سیاسی و اجتماعی این است که دامنه دمکراسی واقعا موجود کشور از یک نفر به تک تک افراد جامعه گسترش یابد تا در پرتو از میان رفتن ترس از امنیت و آزادی، نهادهای حقوقی و قانونی مدافع آزادی های اساسی بشر در کشور ما نیز عینیت یابند.   

در هر حال برگزاری چنین سفرهایی هرازچندگاه، بسیار مفید و موثر است. شاید زوایای پنهان و منفی نیز برای آن بتوان تصور کرد ولی این بعد را باید با تسامح نادیده گرفت تا پویش سیاسی در کردستان و کشور امیدوارانه استمرار یابد.